Choroszcz.pl
Choroszcz.pl Choroszcz.pl Choroszcz.pl Cyfrowy Urząd Krajowa mapa zagrożeń bezpieczeństwa Fundusze UE Rozlicz PIT w Choroszczy Biuletyn informacji publicznej
Choroszcz.pl

Choroszcz w Muzeum Wirtualnym im. Władysława Piotrowskiego

2016-10-12

Muzeum Wirtualne im. Władysława Piotrowskiego wzbogaciło się o kolejną galerię prezentującą architekturę drewnianą Podlasia. Projekt „Ostanie spichlerze i dwór na Podlasiu” jest kontynuacją zadania „Kto będzie kochał serdecznie swój zakątek, ten ojczyznę całą również będzie miłował” – Adam Chętnik” realizowanego przez Fundację Aktywizacja w 2015 roku.

W ramach pierwszego etapu, dokonano inwentaryzacji 48 drewnianych spichlerzy z terenu gmin Łapy i Sokoły. Rejestr w gminie Choroszcz, w której również zachowały się tego typu budowle, realizowany jest w 2016 roku.

 

Spichlerz – u możnych, najczęściej murowany, nazywany był lamusem. Służył nie tylko do przechowania zboża, ale także narzędzi rolniczych oraz narzędzi gospodarstwa domowego, które w danej porze roku nie były używane. Stąd też w języku polskim przetrwało sformułowanie: „oddać coś do lamusa”.

 

W gminie Choroszcz  zachował się tylko jeden spichlerz murowany. Znajduje się on w miejscowości Rogowo Majątek, a został zbudowany w 1843 roku. W gospodarstwach drobnoszlacheckich oraz włościańskich występowały spichlerzyki drewniane.

 

Zinwentaryzowane w gminie Choroszcz spichlerzyki pochodzą głównie z okresu po 1945 roku. Najstarszy powstał w 1843 roku, zaś najmłodszy w II połowie XX wieku. Posiadają konstrukcję zrębową, w której ściany składają się z kolejnych warstw ułożonych na sobie belek. Najniższa, zwana podwaliną, najczęściej spoczywa na dużych kamieniach narożnych, pomiędzy którymi, jako wypełnienie są układane mniejsze. Pierwotnie podwaliny były ustawione dość wysoko, co miało zabezpieczać zawartość spichlerza oraz samą budowlę przed wilgocią. Taki spichlerz znajduje się w Złotorii, zlokalizowany jest na siedlisku o dość dużym kącie nachylenia gruntu. Najczęściej do budowy spichlerzy wykorzystywano drewno sosnowe (do zabudowy części szczytowych stryszków, poza drewnem sosnowym, używane było, nietrwałe niestety drewno topolowe). Sosnę uznawano za dobry materiał budowlany, gdy osiągała wiek nie mniej niż siedemdziesiąt-osiemdziesiąt lat. Na taki właśnie wiek, oceniając grubość tzw. dylów, można określić użyty do budowy spichlerzy materiał sosnowy. Jak się okazało, w kilku przypadkach właściciele znali pochodzenie drewna – pochodziło ono z własnych lasów prywatnych, a także z okolic Knyszyna lub Puszczy Knyszyńskiej.

 

W badanych w 2015 roku gminach Łapy i Sokoły inwentaryzowane spichlerzyki to obiekty jednokomorowe, chociaż zdarzają się takie, w których są zabudowane przedsionki. Tymczasem w gminie Choroszcz dominują budowle dwukomorowe. Drzwi mają prostą konstrukcję złożoną z trzech-czterech pionowo przybitych desek do dwóch poprzecznych spongów. Zamykane są na zamki zapadkowe. Zdarzają się także solidne lub nawet nietypowe zamknięcia, utrudniające potencjalnym złodziejom dostanie się do spichlerza. Często pojawiają się długie sztaby zamykane śrubą wkręcaną w żeliwny otwór znajdujący się w ościeżnicy.

 

W badanych pierwotnie gminach drzwi spichlerza znajdowały się najczęściej w ścianie szczytowej. I były tylko pojedyncze. W gminie Choroszcz dominują spichlerze z dwojgiem drzwi ulokowanych w ścianie bocznej.

 

W żadnym z obiektów nie ma dachu pokrytego strzechą słomianą. Dominuje pokrycie eternitowe oraz czerwona cementowa dachówka. Kilka ze spichlerzy pokrytych jest blachą.

 

Podczas prowadzonych badań zaskakiwał fakt zasadniczej różnicy w budowie spichlerzyków znajdujących się na obszarze gminy Choroszcz w stosunku do tego typu architektury w dotychczas inwentaryzowanych obiektach znajdujących się w gminach: Łapy i Sokoły. Na terenie gminy Choroszcz dominują bowiem spichlerzyki, które posiadają drzwi wejściowe w ścianach bocznych. Wiele z nich posiada także dwoje drzwi. Wynika to, według opinii właścicieli, z dwóch powodów. W wyniku podziałów majątkowych, w miejsce jednego, powstawały dwa gospodarstwa, a ich właściciele użytkowali jeden spichlerz. Drugim powodem były pozarolnicze zajęcia właścicieli obiektów: ciesielstwo, ślusarstwo, kowalstwo, itd. Z tego też względu budynki były przedzielone i posiadają dwoje drzwi. Takie spichlerzyki dominują w Klepaczach oraz Złotorii.

 

Należy zwrócić uwagę na podobieństwa w technice budowy oraz kubaturze opisywanych obiektów. Ich powierzchnia nie jest zależna od wielkości gospodarstwa. Zdaniem kilku gospodarzy, zbliżona wielkość spichlerzyków wynikała z techniki budowy, polegającej na wykorzystywaniu jednolitych bali, łączonych na tzw. jaskółkę.

 

Zachowane w spichlerzach sprzęty ulegają działaniu czasu, lecz nie są niszczone przez właścicieli. Są zdecydowani je zachować. Pojawiają się nawet trendy do eksponowania tych reliktów przeszłości.

 

Tendencja ta cieszy, ponieważ dokumentacja zrealizowana w projekcie ma nie tylko rejestrować dziedzictwo kulturowe, ale także promować jego zachowanie. Realizacja projektu przyczyniła się do promocji dawnej architektury Podlasia.

 

***

Projekt, zrealizowany w 2016 roku przez Fundację Aktywizacja we współpracy z Domem Kultury w Łapach, został sfinansowany przez Urząd Marszałkowski Województwa Podlskiego, przy wsparciu organizacyjnym oraz finansowym Gminy Choroszcz, należącej do powiatu białostockiego.

 

Marian Olechnowicz/UM

 

Realizatorzy projektu dziękują właścicielom inwentaryzowanych spichlerzyków za życzliwość i chęć współpracy. Podczas naszych wizyt w gospodarstwach wskazywali inne obiekty warte dokumentacji oraz szczegółowego opisu: domostwa oraz ich wyposażenie, a nawet sprzęty znajdujące się na strychach.

 

Należy zwrócić uwagę, że szczególnie starsi właściciele badanych spichlerzyków nie tylko z chęcią udostępniali badane obiekty, ale także dzielili wiedzą na ich temat oraz szeroką wiedzą rolniczą. Zasoby te można z kolei wykorzystać jako materiał promocyjny walorów turystycznych badanych gmin, a także jako treść projektów edukacyjnych skierowanych do młodzieży.

 

Dziękujemy także władzom gminy Choroszcz oraz Urzędowi Marszałkowskiemu za wsparcie inicjatywy dokumentacji spichlerzyków.