Ścieżki spacerowe i edukacyjne

stanowią nietuzinkowy sposób poznawania wyjątkowych miejsc

Ścieżki edukacyjne w Gminie Choroszcz:

„Tolerancji i Zrozumienia” – upamiętniająca miejsca związane z mniejszościami narodowymi, zamieszkującymi w przeszłości teren gminy Choroszcz.

  1. Ścieżka zaczyna się na Placu Brodowicza w Choroszczy. Niegdyś stał tu Zbór Ewangelicko- Augsburski, wybudowany przez Moesów pod koniec XIX w., robotnikom niemieckim sprowadzonym do pracy w fabryce włókienniczej. Początkowo była to budowla drewniana, którą w 1912 r. rozebrano, a w jej miejsce wzniesiono murowany budynek nawiązujący do architektury gotyku. W latach 1930- 1939 i 1944- 1947 świątynia służyła kościołowi katolickiemu. W 1962-1963 r. kirchę rozebrano. Obecnie znajduje się w tym miejscu krzyż upamiętniający.
  2. Dalej przemieszczamy się na teren obecnego szpitala psychiatrycznego, gdzie w latach 1839-1843 Christian August Moes rozwinął fabrykę włókienniczą. W czasie swej największej świetności zakład składał się z 20 budynków produkcyjnych, 11 budynków mieszkalnych przeznaczonych robotnikom, szkoły, zboru ewangelickiego, piekarni, poczty, apteki i dwóch sklepów. Dynamiczny rozrost fabryki zahamował wybuch I wojny światowej, wynikiem czego w 1915 r. nastąpiła jej likwidacja. Wówczas, maszyny, surowce i towary wywieziono w głąb Rosji, a Moesów i niemieckich pracowników zakładu przesiedlono do Witebska. Zakładu nigdy nie udało się reaktywować. W latach 30 XX w. w mniej zniszczonych budynkach pofabrycznych uruchomiono szpital psychiatryczny.
  3. Następnie odwiedzamy cmentarz ewangelicko- augsburski, położony przy drodze prowadzącej z Choroszczy do wsi Ruszczany. Cmentarz założony na planie nieregularnego czworoboku, funkcjonował w czasie, kiedy w Choroszczy istniała parafia ewangelicko- augsburska. Obecnie nekropolię otaczają krzewy bzów, tworząc naturalne ogrodzenie, jednak nie zachowały się żadne nagrobki, a o przeszłości tego miejsca świadczy pamiątkowy krzyż i tablica.
  4. Kolejnym punktem wyprawy jest Rynek 11-go Listopada w Choroszczy i okoliczne ulice: Dominikańska, Szkolna, Lipowa, Piaskowa, Mickiewicza i Branickiego, które niegdyś stanowiły serce osadnictwa żydowskiego w Choroszczy. Nieopodal rynku zlokalizowane były dwie bożnice, dom kahalny, przyszkółek, mieszkanie rabina i łaźnia. Drewniana bożnica o kształcie kwadratu, usytuowana była frontem do pobliskiego kościoła. W chwili obecnej nie zachowały się żadne ślady bożnicy, istnieje jednak wiele budynków w okolicach Rynku 11-go Listopada w Choroszczy, będących pozostałością osadnictwa żydowskiego na tym terenie.
  5. Na Rynku 11-go Listopada zlokalizowany jest kościół rzymskokatolicki, będący piątym punktem ścieżki edukacyjnej. Pierwsze wzmianki nt. choroszczańskiej parafii rzymskokatolickiej z drewnianym kościołem prowadzonym przez bazylianów, pochodzą już z 22 października 1459 r. Kiedy Choroszcz przeszła we władanie Stefana Paca, wzniesiono nowy kościół, zaś w 1654 r. jego syn Mikołaj Stefan Pac – wojewoda trocki, ufundował drewniany klasztor, jednocześnie powierzając parafię dominikanom. Zakonnicy stworzyli sanktuarium Matki Bożej oraz szkołę. Kościół był trawiony przez pożar dwukrotnie – w 1683 i 1707 r., przez co w 1756 r. Jan Klemans Branicki wzniósł murowany kościół i klasztor. Działania wojenne prowadzone w trakcie I wojny światowej spowodowały częściowe zniszczenie kościoła, natomiast podczas odbudowy poszerzono świątynię, dobudowując dwie boczne nawy. Październik 1938 r. to czas, kiedy z nieznanych przyczyn spłonęło niemal całe wnętrze kościoła wraz z dachem. W 1944 r. wojska niemieckie wysadziły wieżę, niszcząc tym samym sklepienie świątyni. Kościół odbudowano w latach 1945-1947, instalując na wieży cztery dzwony, które nazwano: Jan, Franciszek, Dominik i Stanisław.
  6. Pierwszy cmentarz żydowski o powierzchni 0,3 ha położony był na rogu ulic Lipowej i Mickiewicza, a funkcje grzebalne pełnił do 1807 r. Do roku 1928, z dawnego centrum osadnictwa żydowskiego na teren cmentarza, prowadziła droga przecinająca ulicę Branickiego i wychodząca obok cerkwi prawosławnej na ulicy Lipowej. Obecnie w tej lokalizacji znajduje się skwer, a po dawnym cmentarzu pozostał jedynie pamiątkowy głaz.
  7. Na ścieżce edukacyjnej znajduje się także cerkiew, wzniesiona w 1507 r. przez mnichów z prawosławnego monastyru w Supraślu, którym Aleksander Chodkiewicz przekazał w uposażenie choroszczańską świątynię. W 1609 r., klasztor zmuszony był przyjąć unię, a Choroszcz stała się samodzielną parafią unicką. W drugiej połowie XIX w. ze składek parafian i datków licznych ofiarodawców wzniesiono nową murowaną cerkiew w stylu neobizantyjskim (ołtarz poprzedniej, drewnianej cerkwi upamiętnia do dziś metalowy krzyż). Po I wojnie światowej parafia prawosławna otrzymała od władz państwowych status etatowej i przydzielona diecezji grodzieńsko- nowogrodzkiej Metropolii Warszawskiej. W 1937 r., dzięki staraniom ks. Wlodzimierza Gorustowicza - od 1929 r. proboszcza parafii, sprowadzono z Poczajewa na Ukrainie kopię cudownej ikony Matki Boskiej Poczajewskiej. Podczas II wojny światowej prawosławni mieszkańcy choroszczańskiej ziemi byli zastraszani, aresztowani, wywożeni na roboty do Niemiec, eksterminowani lub zmuszani do wyjazdu. Szczęśliwie, mimo wielu przeciwności, cerkiew zachwyca odwiedzających i turystów, a prawosławie w Choroszczy przetrwało do dnia dzisiejszego.
  8. Ostatnim punktem podróży jest drugi cmentarz żydowski zlokalizowany przy trasie do wsi Łyski, który powstał w 1807 r., a funkcje grzebalne pełnił do 1942 r. Cmentarz założony był na planie nieregularnego prostokąta i podzielony na dwie części. Cmentarz mimo upływu lat zachował się do dnia dzisiejszego.

   

 

 

 

Śladami Powstania Styczniowego – dziewięciokilometrowa ścieżka spacerowa prowadząca do miejsc związanych z wydarzeniami z 1863 r.

  1. Wędrówkę rozpoczynamy we wsi Dzikie Kolonia, gdzie drogę prowadzącą do targowicy wiejskiej, dla uczczenia dowódcy partii powstańców, nazwano Aleją Ksawerego Markowskiego. Obecnie znajdziemy tam tablicę informacyjną z opisem historycznych wydarzeń.
  2. Kolejnym punktem jest most nad rzeką Narew, nieopodal wsi Żółtki. Rzeka była granicą pomiędzy Kongresówką, a Gubernią Grodzieńską. W słupie granicznym Moskale zamurowali żywcem powstańca Stanisława Depczyńskiego, którego nocą uwolnili okoliczni mieszkańcy z Żółtek. Murowany słup graniczny między Królestwem Polskim, a zasadniczym zaborem rosyjskim stał obok trzeciego (licząc od Żółtek) mostka nad jednym ze starorzeczy Narwi. Na ścianie od strony Żółtek, na żółtym tle, widniał brązowy żubr – herb Guberni Grodzieńskiej. Dzisiaj, po modernizacji drogi krajowej nr 8 na odcinku Białystok – Jeżewo, trudno dokładnie określić to miejsce.
  3. Dalej, ścieżka biegnie przez wieś Żółtki obok pomnika z okresu Powstania Listopadowego i kładkę dla pieszych nad drogą S8. Po zejściu z kładki, wchodzimy do Parku Pałacowego Branickich w Choroszczy, a następnie poruszamy się ulicami: Pałacową, Sienkiewicza i Lipową na Rynek 11 Listopada w Choroszczy.
  4. Trzeci przystanek stanowi Pomnik Niepodległości ku czci poległych w walkach o wolność Ojczyzny na choroszczańskim Rynku 11-go Listopada. Przyjmuje się, że miejsce to było świadkiem ogłoszenia w 1863 r. wyroku śmierci na trzech powstańcach. Pomnik wzniesiono w 1934 r. Każdego roku w dniu 11 listopada, na święto Niepodległości są tu organizowane uroczystości patriotyczne.
  5. Następnie ulicą Dominikańską przenosimy się na ul. Zastawie II w Choroszczy. W tej lokalizacji, u zbiegu ulic Dominikańskiej, Piaskowej i Zastawia I nad rzeką Horodnianką, znajduje się grób Ksawerego Markowskiego, który został rozstrzelany 26 października 1863 roku na rynku w Choroszczy. Rodzina Markowskich upamiętniła to miejsce stawiając wysoki drewniany krzyż, który ostatecznie 1 listopada 2007 r. zastąpiono pomnikiem z czarnego marmuru. Pomnik, który stanął w tej lokalizacji jest też upamiętnieniem prawdopodobnego miejsca pochówku powstańców styczniowych, których groby zostały uprzednio stratowane przez carską sotnię (Kozaków na koniach).
  6. Piąty punkt podróży stanowi Cmentarz Parafialny z Kaplicą pw. Ducha Świętego, upamiętniającą 50-lecie wybuchu powstania styczniowego i poległych powstańców z parafii Choroszcz. Na cmentarzu zlokalizowane są trzy groby powstańcze: przy alejce głównej w starej części cmentarza- Mikołaja Tureckiego (l. 90; ur. 6 XI 1842, zm. 23 X 1932) i Józefa Andruszkiewicza (l. 93; ur. w 1836, zm. 18 VII 1929), zaś bliżej tzw. „Sinej Bramy”(głównej bramy wejściowej)- grób Stanisława Potockiego, weterana dwóch powstań: listopadowego i styczniowego, żył 103 lata (grób nie jest oznaczony imieniem powstańca, ale Józefy Potockiej, l. 83; zmarłej w 1941.). Kaplica, choć w pierwotnym zamyśle miała być poświęcona jedynie powstańcom styczniowym, stała się ostatecznie mauzoleum parafian choroszczańskich poległych w walce o wolność Ojczyzny w latach 1863, 1914-1919 i 1921. Ponadto, jak donosi Paulina Kondzior- wnuczka Józefa Andruszkiewicza, w związku z poszukiwaniami prowadzonymi przez carskich żandarmów, Józef Andruszkiewicz przez około trzy miesiące ukrywał się nocami w grobowcu nieznanego księdza (zdobiony rzeźbionym kielichem z hostią, wielkość ok. 4,4 m na 2,1 m) na choroszczańskim cmentarzu. Wejście do grobowca jest zamurowane, natomiast na wystających drzwiczkach metalowych widoczne są ślady sześciu kul carskich – to otwory i wgłębienia od rykoszetów po toczonych tam walkach. W październiku 2007 przeprowadzono częściową odnowę grobowca oraz zamontowano płytę kamienną z informacją o powstańcu Józefie Andruszkiewiczu. Warto zaznaczyć, że różnica poziomów po przekątnej cmentarza katolickiego z lat 1800-2007 wynosi ok. 11,5 metra – co można przyrównać do wysokości IV piętra w bloku mieszkalnym.
  7. Ścieżka za cmentarzem skręca w lewo i dochodzi do ulicy Zaczerlańskiej. Po drodze, jednym z ostatnich miejsc do odwiedzenia jest Kamień Powstańczy, leżący na drodze do wsi Zaczerlany, po prawej stronie tuż za skrzyżowaniem z Szosą Kruszewską. Głaz – pomnik przyrody, oznaczony został w 1984 r.
  8. Ostatnim punktem ścieżki jest tzw.: „Szubienica”- Rosjanie powiesili w tym miejscu powstańców z partii Ksawerego Markowskiego.

   

 

 

„Szubienica” jest miejscem straceń powstańców styczniowych z maja 1863 r., które upamiętniono z inicjatywy członków Towarzystwa Przyjaciół Choroszczy w latach 80-tych XX wieku. Wówczas, niewielkimi środkami i ogromnym nakładem pracy społeczników, na niewielkim wzniesieniu, w roku 1984 Lucjan i Jan Adamscy postawili 2,5 metrowy brzozowy krzyż, a obok niego powstała symboliczna mogiła. W tamtym też miejscu, 8 października 1989 r. odsłonięto i poświęcono pomnik upamiętniający poległych w powstaniu styczniowym 1863 roku, przy którym w roku 2013 r. dostawiono tablicę z nazwiskami osób biorących udział w Powstaniu Styczniowym. Kolejno 15 sierpnia 1990 r., odsłonięto zlokalizowane na skarpie trójdzielne godło powstańcze, a rok później oddano do użytku kamienny znicz. Na wzgórzu ustawiono też 17 brzozowych krzyży (11 na rzecz powieszonych na „Szubienicy”, 3 jako pamiątka po rozstrzelanych nad rzeką Horodnianka, 2 symbolizujące braci Kudelskich straconych na Cytadeli i 1 poświęcony poległemu pod Mężeninem), maszt na flagę powstańczą, na jednej sośnie zamontowano pamiątkową datę 1863 r. i kuty krzyż o ramionach zakończonych lilią andegaweńską; na drugiej umocowano krzyż z choroskiego cmentarza, z tabliczkami noszącymi wyryte nazwiska poległych i uratowanych powstańców oraz Dzwon Powstańczy z 1983 r. (w 1984 r. po raz pierwszy na wzniesieniu rozległ się dźwięk Dzwonu Wolności – tzw. Głosu Sumienia). W 2013 r. u podnóża miejsca pamięci zamontowano tablicę informacyjną.

Modernizacja Miejsca Straceń – „Szubienicy” odbyła się w latach 2018-2019 w ramach zadania pn. „Zagospodarowanie miejsca pamięci narodowej z 1863 r. na wzgórzu Szubienica”, które uzyskało dofinansowanie w ramach Programu Wspieranie Opieki Nad Miejscami Pamięci i Trwałymi Upamiętnieniami w Kraju ze środków finansowych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.

Zadanie obejmowało zagospodarowanie Miejsca Pamięci Narodowej z 1863 r. na wzgórzu zwanym "Szubienicą", mając na celu trwałe jego upamiętnienie, wyeksponowanie, a przez to zwrócenie uwagi na wydarzenia z nim związane i poszerzenie grona ludzi z wiedzą o historii tego miejsca. Zakładano też stworzenie warunków do organizowania uroczystości patriotyczno-religijnych w godny sposób oraz podniesienie rangi tego miejsca i wydarzeń z minionych lat. Zwiększono też bezpieczeństwo odwiedzających, oraz zabezpieczono wzgórze przed zniszczeniem siłami natury.

„Szubienica” po modernizacji, to miejsce estetyczne, koncepcyjnie i funkcjonalnie przemyślane, zaprojektowane z myślą o odbywających się tam cyklicznie uroczystościach patriotyczno-religijnych.

W ramach inwestycji teren został wzbogacony o:

  • Wybudowane ściany oporowe – pełniące także funkcję gazonów
  • Wybudowane schody terenowe główne i boczne z barierkami (poprawa jakości życia osób starszych, schorowanych, mających trudności w poruszaniu, poprzez poprawę dostępności miejsca, budowę ławek i poszerzenie ciągów komunikacyjnych)
  • Wykonane nowe tablice pamiątkowe z pomnikiem
  • Wykonane nowe grupy krzyży pamiątkowych
  • Wybudowanie nawierzchni na wzgórzu z kostki i płyt kamiennych
  • Nasadzenia zieleni
  • Wyposażenie w elementy małej architektury.

Dzięki rewitalizacji „Szubienica” stała się miejscem znacznie bezpieczniejszym, o lepszej dostępności osobom z trudnościami w poruszaniu, poprawionej estetyce i nowoczesnych rozwiązaniach technologicznych.

Powrót na początek strony