„Szubienica”

Miejsce straceń powstańców styczniowych z maja 1863 r.

Po okresie międzywojennym, w trakcie pozyskiwania żwiru z tego terenu, natrafiono na dwie czaszki i dwa różańce, w związku z tym zaprzestano wydobywania surowca.

„Szubienica” położona jest na niewielkim wzniesieniu, na którym w roku 1984 Lucjan i Jan Adamscy postawili 2,5 metrowy brzozowy krzyż, obok niego powstała symboliczna mogiła. 8 października 1989 r. odsłonięto i poświęcono kamienny pomnik, przy którym w roku 2013 r. dostawiono tablicę z nazwiskami osób biorących udział w Powstaniu Styczniowym. Na wzgórzu ustawiono też 17 brzozowych krzyży (11 na rzecz powieszonych na „Szubienicy”, 3 jako pamiątka po rozstrzelanych nad rzeką Horodnianka, 2 symbolizujące braci Kudelskich straconych na Cytadeli i 1 poświęcony poległemu pod Mężeninem), maszt na flagę powstańczą, kamienny znicz, na jednej sośnie zamontowano pamiątkową datę 1863 r. i kuty krzyż o ramionach zakończonych lilią andegaweńską; na drugiej umocowano krzyż z choroskiego cmentarza, z tabliczkami noszącymi wyryte nazwiska poległych i uratowanych powstańców. Na skarpie od strony drogi wybetonowano godło powstańcze, a obok ustawiono w 2013 r. tablicę informacyjną.

W 2018 r., w ramach zadania pn. „Zagospodarowanie miejsca pamięci narodowej z 1863 r. na wzgórzu Szubienica”, dofinansowanego ze środków finansowych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, odbyła się całkowita rewitalizacja miejsca. Celem było trwałe jego upamiętnienie.

Odsłonięcie zmodernizowanego miejsca pamięci nastapiło podczas uroczystych obchodów Święta Wojska Polskiego 15 sierpnia 2019 r.

    

Szubienica współcześnie

Od 22 stycznia 1985 r. przy Pomniku corocznie odbywają się uroczystości religijno-patriotyczne. Miejsce to także ożywa 15 sierpnia, z okazji obchodów Święta Wojska Polskiego, które w kalendarzu katolickim jest Świętem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Natomiast ze względu na bezpośrednie sąsiedztwo „Szubienicy” z drogą powiatową Nr 1535B (Białystok Kruszewo) i przebiegającym tu szlakiem rowerowym Green Velo, miejsce jest niemal codziennie odwiedzane przez dziesiątki turystów- komunikacyjnie miejsce wysoce dostępne.

Modernizacja Miejsca Straceń – „Szubienicy” odbyła się w 2018r., w ramach zadania pn. „Zagospodarowanie miejsca pamięci narodowej z 1863 r. na wzgórzu Szubienica”, które uzyskało dofinansowanie w ramach Programu Wspieranie Opieki Nad Miejscami Pamięci i Trwałymi Upamiętnieniami w Kraju ze środków finansowych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.

Zadanie obejmowało zagospodarowanie Miejsca Pamięci Narodowej z 1863 r. na Wzgórzu zwanym "Szubienicą", mając na celu trwałe jego upamiętnienie, wyeksponowanie, a przez to zwrócenie uwagi na wydarzenia z nim związane.

„Szubienica” po modernizacji, to miejsce estetyczne, koncepcyjnie i funkcjonalnie przemyślane, zaprojektowane z myślą o odbywających się tam cyklicznie uroczystościach patriotyczno-religijnych. W ramach prac wykonano m.in. zmianę ukształtowania terenu wzgórza oraz wokół istniejącego pomnika, przebudowę schodów prowadzących na wzgórze wraz z wyposażeniem ich w barierki, tablicę upamiętniającą i krzyże pamiątkowe. Przeprowadzono także przebudowę pomnika z 1989 r., a w celu zabezpieczenia skarp- wybudowano mury oporowe oraz okalające wybrane istniejące drzewa. W celu przystosowania miejsca dla osób odwiedzających i z myślą o uroczystościach upamiętniających wydarzenia, zaprojektowano również elementy małej architektury.

Ponadto w I połowie 2019 r. wykonane zostało oświetlenie miejsca pamięci.

Obecnie to jedyny na Białostocczyźnie tak okazały pomnik poświęcony powstańcom styczniowym 1863 roku.

Do atrakcji najłatwiej dostać się autem lub rowerem, w czym może pomóc Green Velo, czyli trasa rowerowa biegnąca przez 5 województw ściany wschodniej Polski, tj. województwo warmińsko- mazurskie, podlaskie, lubelskie, podkarpackie i świętokrzyskie. W województwie podlaskim trasa obejmuje: Gołdap – Suwałki – Wigierski Park Narodowy – Augustów i Puszczę Augustowską – Biebrzański Park Narodowy – Osowiec- Twierdzę – Łomżę – Tykocin – Narwiański Park Narodowy – Choroszcz – Białystok – Puszczę Knyszyńską – Supraśl – Puszczą Białowieską - Hajnówkę – Siemiatycze – Mielnik. Łączna długość całego szlaku wynosi 1885 km, zaś w granicach województwa podlaskiego – 509 km. Na całej trasie, co ok. 10 km, zlokalizowane są Miejsca Obsługi Rowerzystów (MORy) ze stołami, ławkami, stojakami na rowery oraz tablicami informacyjnymi o szlaku i najbliższych atrakcjach, gdzie można odetchnąć po emocjonującym zwiedzaniu. Przez teren gminy Choroszcz, trasa rowerowa biegnie w większości wydzieloną od drogi, ścieżką dla rowerzystów. Korzystając z trasy, przy MOR Pańki warto zjechać z głównego biegu Green Velo i skierować się na wieś Śliwno (gdzie znjdziemy jedną z największych atrakcji turystycznych gminy Choroszcz - Kładkę Śliwno - Waniewo) lub Kruszewo, gdzie na końcu drogi dotrzemy do Zerwanego Mostu.

Turyści nieposiadający własnego roweru, mogą skorzytać z wprowadzonego na terenie Choroszczy, systemu BiKeR. W 2015 r. gmina Choroszcz, jako pierwsza spośród podmiejskich gmin Aglomeracji Białostockiej, zaoferowała u siebie rowery miejskie. Stacja BiKeRa – z 15 miejscami rowerowymi – stanęła na Rynku 11 Listopada w Choroszczy, tuż przy kościele. W 2017 r. uruchomiona została druga stacja BiKeRa i ulokowana na Placu dr. Z. Brodowicza, przy budynku Centrum Informacji Turystycznej oraz Miejsko – Gminnego Centrum Kultury i Sportu w Choroszczy. Dzięki temu, Choroszcz jako pierwsza połączyła się z Białymstokiem Białostocką Komunikacją Rowerową. Udogodnienie to pozwala zwiedzać wszystkie atrakcje gminy na dwóch kółkach, a także swobodnie przemierzać trasę Choroszcz-Białystok.

Szubienica- rys historyczny

W czasie styczniowej insurekcji 1863 roku w samej Choroszczy nie doszło do walk czy potyczek. W pobliskim Białymstoku stacjonował silny garnizon carski, m.in. Kutuzowski Pułk Piechoty, kilka sotni kozaków i sztab dywizji gen. Zachara Maniukina. 1 maja 1863 r. wojennym naczelnikiem Białegostoku i powiatu został płk. Mikołaj Zoege von Manteuffel, znany z akcji przeciw powstańcom i ludności cywilnej. W czasie powstania trzon garnizonu Białegostoku stanowił Nowoingermanlandski Pułk Piechoty (w ramach 3 DP), dowodzony przez pułkownika Aleksandra A. Woronowa. Pułk ten przybył do Białegostoku 3 sierpnia 1863 r., a jego pododdziały stacjonowały zimą w Białymstoku, Choroszczy, Surażu i Wysokiem Mazowieckiem. Nie była to więc sprzyjająca okoliczność do rozwinięcia działań powstańczych na tym terenie.

Z materiałów wynika, że na tych terenach operowała partia powstańcza, licząca ok. 30 osób, której dowódcą był Ksawery Markowski. Z relacji ustnych, m.in. Pauliny Kondzior – wnuczki powstańca Józefa Andruszkiewicza, wiemy z kolei, że leśni zostali zdradzeni. Do pacyfikacji tej formacji wysłano oddział Kozaków, stacjonujący na skraju Choroszczy, na Zastawiu I, zwanym Wypust. W czasie okrążenia lasu dzikowskiego niektórym powstańcom udało się zbiec. Z relacji powstańca Józefa Andruszkiewicza (przekazanej jego wnuczce Paulinie Kondzior), któremu udało się zbiec z tej obławy, wiemy o tragicznym losie leśnych, w maju i październiku 1863 r. Nad pojmanymi przez carskich sołdatów 18 powstańcami odbył się sąd polowy. Wyrok był krótki: „Powiesić!”. Prawdopodobnie prowadzono ich z choroszczańskiego rynku w stronę Zaczerlan. Miejscem kaźni miała być przygotowana szubienica, usytuowana na niewielkim wzgórzu na skraju lasu. W międzyczasie współtowarzysze podjęli próbę odbicia skazańców. Z trzech stron lasu rozległy się wybuchy, prawdopodobnie zdetonowanej przez powstańców amunicji. W wyniku zamieszania, niektórym udało się zbiec. Wśród ponownie schwytanych byli: Ksawery Markowski, Kazimierz Grzybko i cieśla z dworu Rogowo – nazwiskiem Łotowski. Skatowanych nie doprowadzono do szubienicy; zostali zastrzeleni przez Kozaków. Ich ciała, roztratowane końskimi kopytami, wrzucono do jednego dołu, który przysypano ziemią. Pozostałych stracono na szubienicy. Dzięki ustaleniom prof. Adama Cz. Dobrońskiego i materiałom z archiwów wileńskich[1] wiemy m.in., że szlachcic Ksawery Markowski został rozstrzelany w Choroszczy (1863 r. 14 października starego stylu, czyli 26 października) – za udział w powieszeniu dwóch żołnierzy; w wieku 50 lat osierocił siedmioro dzieci. Wileńskie Źrodła podają też informacje o tragicznym losie Wincentego Oświecińskiego, Jana Rogowskiego i Dominika Tolińskiego. Był to efekt krwawych rządów gen. Michała Murawiowa „Wieszatiela” w Kraju Północno-Zachodnim, obejmującym 6 guberni b. Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz gubernię augustowską. Nazwiska straconych powstańców zostały umieszczone (obecnie zamalowane) w kaplicy cmentarnej pw. Ducha św. (jej budowę rozpoczęto w 1913 r., a zakończono 10 lat później). W Mogile Powstańczej nad rzeką Horodnianką spoczywają doczesne szczątki Ksawerego Markowskiego, Kazimierza Grzybko i cieśli Łotowskiego. Syn dowódcy partii powstańczej – Jan Markowski zginął na bagnach narwiańskich między Mężeninem a Wizną. Z relacji powstańców: Józefa Andruszkiewicza i Mikołaja Tureckiego wynika, że mogiłę powstańczą już w latach trzydziestych XX w. wykonał wnuk Ksawerego, Paweł Markowski.

O idei upamiętnienia „Synów poległych tej ziemi” przez dwadzieścia lat nosił się z zamiarem Jan Adamski. Najlepiej skomentował to A. Cz. Dobroński w folderze-składance Towarzystwa Przyjaciół Choroszczy[2], który pisał m.in.: „Przełom nastąpił we wrześniu 1983 roku podczas pielgrzymki kombatantów i młodzieży patriotycznej na Jasną Górę. W początkach roku następnego właściciele terenu, państwo Rudniccy, wyrazili zgodę na podjęcie prac i 11 kwietnia stanął na „Szubienicy” krzyż brzozowy, do czego przyczynił się głównie pan Lucjan Adamski, zaś sumptem państwa Ostrowskich dodano także krzyż z dębu czarnego. 5 sierpnia tegoż roku, w setną rocznicę stracenie Romualda Traugutta, nastąpiło poświęcenie miejsca męczeństwa przez ks. Proboszcza Piotra Bożyka. Pierwsze przedsięwzięcia pomogły w utworzeniu Społecznego Komitetu Budowy Pomnika 1863 roku, na czele którego stanął Adam Bobrowski, a funkcję zastępcy objął Jan Adamski. Dopiero jednak 9 maja 1986 r. uzyskano zgodę Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, a później już łatwiej przyszły pozytywne decyzje władz administracyjnych. Zaczęła się zbiórka pieniędzy na konto otwarte w miejscowym Banku Spółdzielczym, szukano sojuszników, wśród których wyróżnił się „Fadom”. Projekt pomnika opracował Wojciech Załęski z Supraśla, a w roli wykonawców wystąpili: Mieczysław Hulewicz z Czarnej Wsi Kościelnej i Roman Murawski z Ciechanowca. Staraniem wielu 8 października 1989 r. mogło nastąpić uroczyste odsłonięcie pomnika z udziałem także władz wojewódzkich. W latach 1990-1991 dodano jeszcze godło powstańcze na skarpie i znicz marmurowy koło pomnika”.

Należy w tym miejscu dodać, że projektantką tablicy na Pomniku była prof. Jadwiga Szczykowska-Załęska. Oficjalna nazwa komitetu brzmiała: „Społeczny Komitet Upamiętnienia Powstania Styczniowego 1863 roku w Choroszczy”. Powstał on z inicjatywy członków Towarzystwa Przyjaciół Choroszczy, którzy stanowili prezydium tego Komitetu. Funkcje skarbnika powierzono Eugenii Popko, zaś sekretarzem został Józef Waczyński. Uwieńczeniem starań Społecznego Komitetu był Pomnik, oficjalnie osłonięty w 1989 r. przez Adama Bobrowskiego, przewodniczącego Społecznego Komitetu, a poświęcony przez, już wspomnianego, ówczesnego proboszcza choroszczańskiej parafii księdza Piotra Bożyka. Był to zbiorowy wysiłek wielu, m.in. Kazimierza Piechotko, Józefa Polińskiego, Jacka Romanowskiego, Jana Nowasza, rodziny Rudnickich (Franciszka, Antoniego, Andrzeja i Piotra), Janusza Korzińskiego, Mariana Werpachowskiego, Józefa Sadowskiego, Wojciecha Adamskiego, Edwarda Chylińskiego i rodziny Dojlidów. Aktywny udział wzięli również mieszkańcy Białegostoku: Mirosław Chomicki, Waldemar i Leszek Tokarzewscy oraz Marek Tołoczko[3]. Trójdzielne godło powstańcze zostało odsłonięte 15 sierpnia 1990 r., a rok później oddano do użytku kamienny znicz. Miejsce tragicznej śmierci dowódcy partii powstańczej oraz Kazimierza Grzybko, cieśli Łotowskiego oraz Jana Markowskiego (syna Ksawerego, poległego pod Mężeninem) upamiętniła symboliczna mogiła na miejscu drewnianego krzyża. Jest to murowany pomnik, postawiony w listopadzie 2007 r., uroczyście odsłonięty 22 stycznia 2008 r.– w 145. rocznicę wybuchu powstania styczniowego, przez Mieczysława Markowskiego, prawnuka Ksawerego Markowskiego (obecny był też Adam Mikutowicz, praprawnuk Ksawerego Markowskiego), a poświęcony przez ks. Leszka Struka, obecnego proboszcza parafii rzymskokatolickiej w Choroszczy. Pomnik znajduje się w Choroszczy, nad rzeką Horodnianką na tzw. Wypuście- obecnie ul. Zastawie I.

Od 22 stycznia 1985 r. przy Pomniku corocznie odbywają się uroczystości religijno-patriotyczne. Miejsce to także ożywa 15 sierpnia, z okazji obchodów Święta Wojska Polskiego, które w kalendarzu katolickim jest Świętem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. „Szubienica” jest miejscem straceń powstańców styczniowych z maja 1863 r., które upamiętniono z inicjatywy członków Towarzystwa Przyjaciół Choroszczy w latach 80-tych XX wieku. Wówczas, niewielkimi środkami i ogromnym nakładem pracy społeczników, na niewielkim wzniesieniu, w roku 1984 Lucjan i Jan Adamscy postawili 2,5 metrowy brzozowy krzyż, a obok niego powstała symboliczna mogiła. W tamtym też miejscu, 8 października 1989 r. odsłonięto i poświęcono pomnik upamiętniający poległych w powstaniu styczniowym 1863 roku, przy którym w roku 2013 r. dostawiono tablicę z nazwiskami osób biorących udział w Powstaniu Styczniowym. Kolejno 15 sierpnia 1990 r., odsłonięto zlokalizowane na skarpie trójdzielne godło powstańcze, a rok później oddano do użytku kamienny znicz. Na wzgórzu ustawiono też 17 brzozowych krzyży (11 na rzecz powieszonych na „Szubienicy”, 3 jako pamiątka po rozstrzelanych nad rzeką Horodnianka, 2 symbolizujące braci Kudelskich straconych na Cytadeli i 1 poświęcony poległemu pod Mężeninem), maszt na flagę powstańczą, na jednej sośnie zamontowano pamiątkową datę 1863 r. i kuty krzyż o ramionach zakończonych lilią andegaweńską; na drugiej umocowano krzyż z choroskiego cmentarza, z tabliczkami noszącymi wyryte nazwiska poległych i uratowanych powstańców oraz Dzwon Powstańczy z 1983 r. (w 1984 r. po raz pierwszy na wzniesieniu rozległ się dźwięk Dzwonu Wolności – tzw. Głosu Sumienia). W 2013 r. u podnóża miejsca pamięci zamontowano tablicę informacyjną.

[1] A. Dobroński, Kramik Regionalny, „Kurier Podlaski” nr 256 (399), 31.12.1984-1.01.1985; Wileńskie Źródła Archiwalne – Rok 1863. Wyroki śmierci, W. Studnicki (red.), Wilno 1923.

[2] Folder-składanka, Powstanie styczniowe 1863-1864. Choroszcz i okolice. A. Cz. Dobroński (oprac), Towarzystwo Przyjaciół Choroszczy, Choroszcz 1993; Relacja Adama Mikutowicza.

[3] Archiwum Towarzystwa Przyjaciół Choroszczy; Dokumentacja budowy Pomnika w posiadaniu Jana Adamskiego.

Powrót na początek strony